Matematiksel / Blog / Matematik tarihi
Harezmi: cebire adını veren kitap
Matematikteki "cebir" kelimesi de bilgisayarlar için kullandığımız "algoritma" kelimesi de aynı kişinin adına ve eserine dayanıyor. Yaklaşık 1200 yıl önce Bağdat'ta yazılan bir kitabın hikâyesi.
Harezmi kimdi?
Muhammed bin Musa el-Harezmi, yaklaşık 780 ile 850 yılları arasında yaşadı. Adını, bugün Özbekistan ve Türkmenistan topraklarında kalan Harezm bölgesinden alır. Hayatının önemli bir kısmını Bağdat'ta, Halife Me'mun döneminde gelişen ve "Bilgelik Evi" anlamına gelen Beytülhikme'de geçirdi. Burada Yunan, Hint ve İran kaynakları çevriliyor, bu eserler üzerine tartışılıyor ve yeni çalışmalar yapılıyordu.
Kitabın adı: el-cebr ve'l-mukâbele
Harezmi'nin 820'li yıllarda yazdığı kitabın kısaltılmış adı el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukâbele'dir. Adındaki iki kelime, denklem çözerken bugün de yaptığımız iki işi anlatır:
- el-cebr (tamamlama): Bir tarafta çıkarılan bir terimi, iki tarafa da ekleyerek yok etmek. Örneğin x² = 40x − 4x² ifadesini 5x² = 40x hâline getirmek.
- el-mukâbele (karşılaştırma, dengeleme): İki tarafta bulunan benzer terimleri sadeleştirmek.
Kitap 12. yüzyılda Latinceye çevrildiğinde "el-cebr" kelimesi algebra oldu. Türkçedeki "cebir" de aynı kökten gelir.
Sembolsüz cebir
Harezmi'nin kitabında bugün kullandığımız x, y gibi semboller yok. Bütün problemler sözle anlatılıyor; "bir mal ve onun on kökü, otuz dokuz dirhem eder" gibi. Burada "mal" bilinmeyenin karesi, "kök" bilinmeyenin kendisidir. Bu cümle bugünkü gösterimle şudur:
Harezmi bu denklemi bir kareyi geometrik olarak tamamlayarak çözer. Aynı fikri 8. sınıfta özdeşlikler konusunda, tam kare ifadelerde görürsün. İki tarafa 25 eklersek sol taraf tam kare olur:
Harezmi'nin kitabında da cevap 3'tür. (Negatif sayılar o dönemde çözüm olarak kabul edilmediği için diğer kök yazılmaz.)
Algoritma kelimesi
Harezmi'nin Hint rakamlarıyla hesap yapmayı anlatan bir kitabı daha vardı. Bu kitabın Latince çevirisi "Algoritmi de numero Indorum" diye başlıyordu: "Algoritmi, Hint sayıları üzerine". Algoritmi, Harezmi adının Latince söylenişiydi. Kelime zamanla "bir problemi adım adım çözme yöntemi" anlamını kazandı. Bugün bilgisayar programlarından söz ederken kullandığımız algoritma kelimesi buradan gelir.
Bu kitap, bugün kullandığımız 0'dan 9'a kadar rakamların ve basamak sisteminin Avrupa'ya yayılmasında da büyük pay sahibidir.
Harezmi, Pisagor ve Öklid
LGS Matematik Kampı'ndaki gruplara bu adları bilerek verdik. Pisagor dik üçgenin kenarları arasındaki bağıntıyla, Öklid geometriyi tanım ve aksiyomlarla kurduğu Elemanlar'la, Harezmi de cebire adını veren kitabıyla anılır. 8. sınıfta işlediğimiz Üçgenler, Eşlik ve Benzerlik, Cebirsel İfadeler ve Doğrusal Denklemler konularının kökleri bu üç isme uzanır.